Kancelaria Adwokacka Mateusz Ficygowski » Wystąpienie wspólnika ze spółki z o.o. bez zgody pozostałych wspólników – jakie są możliwości, gdy nikt nie chce spłacić udziałów?

Sytuacja, w której wspólnik chce zakończyć swój udział w spółce z ograniczoną odpowiedzialnością, a pozostali wspólnicy odmawiają wykupu jego udziałów, należy do najczęstszych i najtrudniejszych sporów korporacyjnych. Kodeks spółek handlowych nie przewiduje – inaczej niż w spółkach osobowych – prawa do jednostronnego wypowiedzenia umowy spółki. Wspólnik nie może więc po prostu „zrezygnować" z uczestnictwa. Prawo daje jednak kilka instrumentów, które pozwalają rozwiązać ten impas.

1. Sprzedaż udziałów – wspólnikom, spółce lub osobie trzeciej (art. 180 i 182 k.s.h.)

Najprostszym mechanizmem jest zbycie udziałów. Zgodnie z art. 180 k.s.h. umowa zbycia udziału powinna być zawarta w formie pisemnej z podpisami notarialnie poświadczonymi. Problem w praktyce polega jednak na tym, że sama możliwość zawarcia umowy nie oznacza istnienia realnego nabywcy – zwłaszcza gdy pozostali wspólnicy nie są zainteresowani odkupem.

Dodatkowe utrudnienie pojawia się, gdy umowa spółki uzależnia zbycie udziałów od zgody spółki (art. 182 § 1 k.s.h.) – co jest częstym zastrzeżeniem w umowach spółek rodzinnych i wspólnych przedsięwzięć biznesowych. Brak takiej zgody, jeśli jest ona wymagana, skutkuje nieważnością transakcji.

2. Wniosek do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziałów mimo braku zgody spółki (art. 182 § 3–5 k.s.h.)

Jeśli umowa spółki wymaga zgody na zbycie udziałów, a zarząd (lub inny wskazany w umowie organ) tej zgody odmawia, wspólnikowi przysługuje uprawnienie z art. 182 § 3 k.s.h. – może zwrócić się do sądu rejestrowego o zezwolenie na zbycie udziału, jeżeli "istnieją ważne powody". Co istotne, na podstawie art. 182 § 4 k.s.h. spółka może w wyznaczonym przez sąd terminie wskazać innego nabywcę udziałów, a jeśli strony nie porozumieją się co do ceny – ustala ją sąd rejestrowy, w razie potrzeby po zasięgnięciu opinii biegłego. Jeżeli wskazany przez spółkę nabywca nie zapłaci ceny w terminie, wspólnik odzyskuje pełną swobodę dysponowania udziałami (art. 182 § 5 k.s.h.).

W orzecznictwie przyjmuje się, że czynność prawna dokonana bez zgody wymaganej przepisem prawa (art. 182 k.s.h.) jest czynnością niezupełną (negotium claudicans) dotkniętą tzw. bezskutecznością zawieszoną (wyrok Sądu Najwyższego z 9 lutego 2007 r., III CSK 311/06). Oznacza to, że czynność ta nie jest bezwzględnie nieważna, a strony są związane powstałym węzłem prawnym. Dopiero wyraźna odmowa udzielenia zgody albo upływ wyznaczonego terminu skutkuje nieważnością czynności prawnej ex tunc. Zgodę zgromadzenia wspólników, wymaganą umową spółki, należy traktować jak zgodę osoby trzeciej w rozumieniu art. 63 k.c. Odnosi się to zarówno do skutków braku zgody uprawnionego podmiotu na zawarcie umowy zbycia udziałów, jak i formy, w której ta zgoda powinna być wyrażona (wyrok Sądu Najwyższego z dnia 29 sierpnia 2013 r., I CSK 713/12)

3. Umorzenie udziałów za wynagrodzeniem (art. 199 k.s.h.)

Jeśli umowa spółki przewiduje taką możliwość, udziały wspólnika mogą zostać umorzone:

dobrowolnie – za zgodą wspólnika, w drodze nabycia udziału przez spółkę,
przymusowo – bez zgody wspólnika, na podstawie przesłanek i w trybie określonym w umowie spółki.

Kluczowe znaczenie ma tu art. 199 § 2 k.s.h.: uchwała o umorzeniu musi określać podstawę prawną i wysokość wynagrodzenia należnego wspólnikowi, przy czym przy umorzeniu przymusowym wynagrodzenie nie może być niższe niż wartość aktywów netto przypadających na udział, wykazana w ostatnim sprawozdaniu finansowym (pomniejszona o kwotę do podziału między wspólników). Wynagrodzenie może zostać wyłączone jedynie za zgodą samego wspólnika (art. 199 § 3 k.s.h.).

Warto pamiętać, że Sąd Najwyższy zastrzegł granice tego instrumentu: w wyroku z 12 maja 2005 r. (sygn. akt V CK 562/04) wskazał, że przymusowe umorzenie udziałów nie może być wykorzystywane jako obejście trybu wyłączenia wspólnika z ważnych przyczyn go dotyczących (art. 266 § 1 k.s.h.) – stanowisko to podtrzymał również w wyroku z 28 września 2011 r. (sygn. akt I CSK 710/10). Uchwała o umorzeniu przymusowym musi też zawierać uzasadnienie wskazujące konkretną przesłankę – jego brak może skutkować uchyleniem uchwały (por. wyrok Sądu Apelacyjnego w Warszawie z 9 lutego 2010 r., sygn. akt I ACa 937/08).

4. Rozwiązanie spółki przez sąd z ważnych przyczyn (art. 271 k.s.h.) – rozwiązanie ostateczne

Gdy pozostałe drogi zawodzą, a konflikt między wspólnikami jest trwały i głęboki, wspólnik może wystąpić z powództwem o rozwiązanie spółki na podstawie art. 271 pkt 1 k.s.h. Przepis przewiduje dwie samodzielne przesłanki:

na żądanie wspólnika lub członka organu spółki, jeżeli osiągnięcie celu spółki stało się niemożliwe albo jeżeli zaszły inne ważne przyczyny wywołane stosunkami spółki;
na żądanie oznaczonego w odrębnej ustawie organu państwowego, jeżeli działalność spółki naruszająca prawo zagraża interesowi publicznemu.

Orzecznictwo Sądu Najwyższego konsekwentnie przyjmuje, że długotrwały, głęboki konflikt między wspólnikami, który realnie paraliżuje funkcjonowanie spółki i uniemożliwia podejmowanie kluczowych decyzji, może wypełniać obie te przesłanki (wyrok SN z 10 kwietnia 2008 r., sygn. akt IV CSK 20/08; wyrok SN z 15 maja 2009 r., sygn. akt II CSK 18/09). Zarazem sądy podkreślają, że sam spór między wspólnikami nie wystarcza – konflikt musi rzeczywiście rzutować na działanie spółki, a nie ograniczać się np. do sporu o wewnętrzne przywileje jednego ze wspólników. Należy mieć świadomość, że jest to środek o charakterze ultima ratio: wyrok rozwiązujący spółkę nie kończy jej bytu od razu, lecz otwiera dwuetapowy proces – po jego uprawomocnieniu spółka wchodzi w fazę likwidacji (spłata zobowiązań, zakończenie bieżących spraw), a dopiero potem następuje ewentualny podział majątku między wspólników.

Które rozwiązanie wybrać?

Wybór właściwej ścieżki zależy w pierwszej kolejności od treści umowy spółki – to ona decyduje, czy umorzenie udziałów jest w ogóle dopuszczalne, czy zbycie wymaga zgody i jakie zapisano mechanizmy wyjścia. W praktyce najpierw warto zbadać, czy istnieje realny nabywca i czy umowa spółki nie przewiduje np. prawa pierwokupu, a dopiero w razie impasu sięgać po instrumenty sądowe – wniosek z art. 182 § 3 k.s.h. lub, w ostateczności, powództwo o rozwiązanie spółki z art. 271 k.s.h.