Kancelaria Adwokacka Mateusz Ficygowski » Upadłość konsumencka a majątek wspólny małżonków – skutki ogłoszenia upadłości dla drugiego małżonka

Ogłoszenie upadłości konsumenckiej bywa przedstawiane jako „nowy start” dla osoby zadłużonej. W praktyce jednak jego konsekwencje odczuwa nie tylko upadły, lecz również jego małżonek – nierzadko osoba, która osobiście nie zaciągnęła żadnego zobowiązania i nie miała wpływu na decyzje finansowe współmałżonka. Poniżej przedstawiamy, jakie skutki dla majątku wspólnego wywołuje ogłoszenie upadłości konsumenckiej, na jakiej podstawie prawnej te skutki się opierają oraz jakie instrumenty ochrony przysługują małżonkowi upadłego.

1. Podstawa prawna – powstanie rozdzielności majątkowej z mocy prawa

Zgodnie z art. 53 § 1 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (dalej: „KRO”), rozdzielność majątkowa powstaje z mocy prawa w razie ogłoszenia upadłości jednego z małżonków. Przepis ten koresponduje z art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. – Prawo upadłościowe (dalej: „p.u.”), który stanowi, że z dniem ogłoszenia upadłości jednego z małżonków powstaje między małżonkami rozdzielność majątkowa, o której mowa w art. 53 § 1 KRO.

Skutek ten następuje automatycznie, z dniem wydania postanowienia o ogłoszeniu upadłości, niezależnie od tego, czy drugi małżonek wiedział o zamiarze złożenia wniosku, czy wyrażał na to zgodę. Nie jest wymagane żadne dodatkowe oświadczenie woli ani orzeczenie sądu w tym przedmiocie – rozdzielność powstaje ex lege.

Istotne jest przy tym, że powyższe przepisy dotyczące skutków upadłości co do stosunków majątkowych małżeńskich, umieszczone w części ogólnej Prawa upadłościowego, znajdują zastosowanie również do postępowania upadłościowego wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej (tzw. upadłości konsumenckiej) – na mocy art. 491² ust. 1 p.u., zgodnie z którym w sprawach nieuregulowanych w tytule V ustawy przepisy o postępowaniu upadłościowym stosuje się odpowiednio.

2. Wejście całego majątku wspólnego do masy upadłości

Drugi, dalej idący skutek wynika ze zdania drugiego art. 124 ust. 1 p.u.: jeżeli małżonkowie pozostawali w ustroju wspólności majątkowej, majątek wspólny małżonków wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny.

Oznacza to, że do masy upadłości nie wchodzi jedynie udział upadłego w majątku wspólnym (odpowiadający np. połowie jego wartości), lecz całość majątku wspólnego małżonków – wraz z tą częścią, która ekonomicznie i faktycznie „należała” do małżonka niebędącego upadłym. Stanowisko to potwierdził Sąd Najwyższy w postanowieniu z 7 listopada 2008 r. (II CSK 317/08), wskazując, że użycie w art. 124 ust. 1 p.u. pojęcia „majątku wspólnego” oznacza, iż do masy upadłości wchodzą wszystkie składniki majątku wspólnego, objętego wspólnością łączną w chwili ogłoszenia upadłości, i to w takiej właśnie postaci – bez przekształcenia go we współwłasność ułamkową mimo ustania wspólności ustawowej.

2.1. Czy ta zasada dotyczy również upadłości konsumenckiej?

Przez lata w orzecznictwie sądów powszechnych istniały rozbieżności co do tego, czy odpowiednie stosowanie art. 124 ust. 1 p.u. w postępowaniu wobec osób fizycznych nieprowadzących działalności gospodarczej oznacza wejście do masy upadłości całego majątku wspólnego, czy jedynie udziału upadłego. Wątpliwość tę rozstrzygnęła uchwała składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z 16 grudnia 2019 r. (III CZP 7/19), wydana na skutek zagadnienia prawnego przedstawionego postanowieniem z 15 listopada 2018 r. (III CZP 59/18).

Sąd Najwyższy przyjął, że za stosowaniem art. 124 ust. 1 zdanie drugie p.u. również w upadłości konsumenckiej przemawia przede wszystkim wykładnia językowa, a konstrukcja upadłości przedsiębiorcy i konsumenta jest w tym zakresie podobna – zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej nie stanowi obecnie wymogu szczególnego, lecz wyraz zwykłej dbałości o własne sprawy majątkowe, co uzasadnia jednolite traktowanie obu reżimów. W konsekwencji cały majątek wspólny małżonków, także w upadłości konsumenckiej, wchodzi do masy upadłości, a jego podział jest niedopuszczalny.

3. Sytuacja prawna małżonka niebędącego upadłym

Ustawodawca, „zabierając” małżonkowi upadłego prawo do podziału majątku wspólnego, przyznaje mu w zamian określone uprawnienia procesowe.

3.1. Zgłoszenie wierzytelności z tytułu udziału w majątku wspólnym

Zgodnie z art. 124 ust. 3 p.u., małżonek upadłego może dochodzić w postępowaniu upadłościowym należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność syndykowi. Jak podkreślił Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 7/19, w zamian za konieczność znoszenia objęcia postępowaniem upadłościowym składników majątku wspólnego oraz wyłączenia prawa do jego podziału, małżonek upadłego uzyskuje prawo do zgłoszenia wierzytelności pieniężnej odpowiadającej wartości jego udziału, zaspokajanej w drugiej kategorii, zgodnie z art. 342 ust. 1 pkt 2 p.u., proporcjonalnie z innymi wierzycielami nieuprzywilejowanymi.

Innymi słowy: wejście majątku wspólnego do masy upadłości oznacza swoisty, ustawowy podział tego majątku – z tą różnicą, że małżonek upadłego nie otrzymuje przysługującej mu części majątku w naturze, lecz staje się jednym z wierzycieli w postępowaniu, konkurującym o zaspokojenie z pozostałymi wierzycielami upadłego. Sąd Najwyższy wprost wskazał, że małżonek upadłego nie może domagać się wyłączenia z masy upadłości swojego udziału w majątku wspólnym (por. wyrok SN z 19 lutego 2009 r., II CSK 469/08; podobnie wyrok SN z 30 października 2008 r., II CSK 276/08, OSNC-ZD 2009, nr C, poz. 68, oraz wyrok SN z 10 listopada 1976 r., II CR 268/76, OSNCP 1977, nr 10, poz. 188).

3.2. Żądanie ustalenia nierównych udziałów

Małżonek upadłego zachowuje możliwość powołania się na art. 43 § 2 i 3 KRO i żądania ustalenia nierównych udziałów w majątku wspólnym – z ważnych powodów oraz stosownie do stopnia, w jakim każdy z małżonków przyczynił się do powstania tego majątku. Może to mieć istotne znaczenie dla wysokości wierzytelności zgłaszanej syndykowi.

3.3. Domniemanie z art. 124 ust. 4 p.u.

W przypadku upadłości małżonka prowadzącego przedsiębiorstwo, art. 124 ust. 4 p.u. wprowadza domniemanie, że majątek wspólny powstały w okresie prowadzenia przedsiębiorstwa przez upadłego został nabyty ze środków pochodzących z dochodów tego przedsiębiorstwa. Domniemanie to – jako wzruszalne – może zostać obalone przez małżonka upadłego, jednak ciężar dowodu w tym zakresie spoczywa na nim.

3.4. Wyjątek – przedmioty służące działalności lub pracy zawodowej małżonka

Nie wszystko, co wchodzi w skład majątku wspólnego, trafia do masy upadłości. Na podstawie art. 124 ust. 5 p.u., z masy upadłości wyłączone są przedmioty służące wyłącznie małżonkowi upadłego do prowadzenia działalności gospodarczej lub zawodowej, choćby były objęte majątkową wspólnością małżeńską – z zastrzeżeniem, że wyłączenie to nie dotyczy przedmiotów majątkowych nabytych do majątku wspólnego w ciągu dwóch lat przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości.

4. Ochrona przez wcześniejszą rozdzielność majątkową – i jej granice

Naturalną reakcją małżonków obawiających się skutków upadłości jednego z nich jest zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej (intercyzy) ustanawiającej rozdzielność. Ustawodawca przewidział jednak mechanizm zapobiegający wykorzystywaniu tej instytucji do pokrzywdzenia wierzycieli tuż przed ogłoszeniem upadłości.

Zgodnie z art. 125 ust. 1 p.u., ustanowienie rozdzielności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości jest bezskuteczne w stosunku do masy upadłości, chyba że pozew o ustanowienie rozdzielności majątkowej został złożony co najmniej na dwa lata przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. Zasadę tę stosuje się odpowiednio, gdy rozdzielność majątkowa powstała z mocy prawa w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości w wyniku rozwodu, separacji albo ubezwłasnowolnienia jednego z małżonków (art. 125 ust. 1 zdanie drugie p.u.).

Na podstawie art. 125 ust. 2 p.u., po ogłoszeniu upadłości nie można ustanowić rozdzielności majątkowej z datą wcześniejszą niż data ogłoszenia upadłości – niezależnie od tego, kiedy zostało wytoczone powództwo w tej sprawie.

Przepis art. 125 ust. 3 p.u. przewiduje jednak wyjątek chroniący małżonka działającego w dobrej wierze: rozwiedziony małżonek upadłego albo małżonek upadłego może w drodze powództwa lub zarzutu żądać uznania rozdzielności majątkowej za skuteczną w stosunku do masy upadłości, jeżeli w chwili powstania rozdzielności majątkowej nie wiedział o istnieniu podstawy do ogłoszenia upadłości, a powstanie rozdzielności majątkowej nie doprowadziło do pokrzywdzenia wierzycieli. Powództwo takie wnosi się do sądu upadłościowego, który może je zabezpieczyć poprzez ustanowienie zakazu zbywania lub obciążania mienia stanowiącego majątek wspólny małżonków.

Wniosek praktyczny: intercyza zawarta „na chwilę przed” złożeniem wniosku o upadłość nie chroni małżonka. Aby wywołać skutek wobec masy upadłości, powinna zostać ustanowiona odpowiednio wcześniej – co do zasady na co najmniej dwa lata przed złożeniem wniosku, a jej zawarcie powinno wynikać z rzeczywistej, bieżącej dbałości o sprawy majątkowe, a nie z reakcji na już istniejące trudności finansowe współmałżonka.

5. Odpowiedzialność majątkiem wspólnym za zobowiązania jednego z małżonków – zasady ogólne

Niezależnie od skutków samego ogłoszenia upadłości, warto przypomnieć zasadę ogólną z art. 41 KRO. Zgodnie z art. 41 § 1 KRO, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie za zgodą drugiego małżonka, wierzyciel może żądać zaspokojenia także z majątku wspólnego małżonków. Natomiast zgodnie z art. 41 § 2 KRO, jeżeli małżonek zaciągnął zobowiązanie bez zgody drugiego małżonka albo zobowiązanie jednego z małżonków nie wiąże się z działalnością gospodarczą ani zawodową, wierzyciel może żądać zaspokojenia z majątku osobistego dłużnika, z wynagrodzenia za pracę lub dochodów uzyskanych z innej działalności zarobkowej, jak również z korzyści uzyskanych z jego praw. To rozróżnienie ma znaczenie jeszcze przed ogłoszeniem upadłości – decyduje o tym, z jakich składników majątku wierzyciel może w ogóle prowadzić egzekucję wobec dłużnika pozostającego w związku małżeńskim.

6. Co dzieje się z majątkiem wspólnym po zakończeniu postępowania

Rozdzielność majątkowa powstała na skutek ogłoszenia upadłości nie ma charakteru trwałego. Zgodnie z art. 53 § 2 KRO, w razie umorzenia, ukończenia lub uchylenia postępowania upadłościowego, między małżonkami powstaje ustawowy ustrój majątkowy – z mocy samego prawa, bez konieczności dokonywania jakichkolwiek dodatkowych czynności. Należy jednak pamiętać, że do tego momentu majątek wspólny – o ile nie został wcześniej spieniężony przez syndyka na zaspokojenie wierzycieli – z reguły już nie istnieje w swojej dotychczasowej postaci, a powracająca wspólność ustawowa obejmuje na nowo jedynie przedmioty nabywane od tej chwili.

7. Podsumowanie

Ogłoszenie upadłości konsumenckiej jednego z małżonków pozostających w ustroju wspólności majątkowej wywołuje dwa doniosłe skutki: powstanie rozdzielności majątkowej z mocy prawa (art. 53 § 1 KRO w zw. z art. 124 ust. 1 zdanie pierwsze p.u.) oraz wejście całego majątku wspólnego – a nie tylko udziału upadłego – do masy upadłości, z wyłączeniem możliwości jego podziału (art. 124 ust. 1 zdanie drugie p.u.), co od uchwały składu 7 sędziów SN z 16 grudnia 2019 r., sygn. III CZP 7/19, jednoznacznie dotyczy również postępowań konsumenckich. Małżonek upadłego nie traci swojego udziału bezpowrotnie – może zgłosić wierzytelność z tego tytułu w postępowaniu (art. 124 ust. 3 p.u.), zaspokajaną jednak dopiero w drugiej kategorii i na zasadach ogólnych, wspólnie z pozostałymi wierzycielami. Realna ochrona przed tymi skutkami wymaga działania z odpowiednim wyprzedzeniem – rozdzielność majątkowa ustanowiona zbyt późno, w okresie roku przed złożeniem wniosku o upadłość, jest co do zasady bezskuteczna wobec masy (art. 125 p.u.), chyba że małżonek wykaże brak wiedzy o podstawach upadłości i brak pokrzywdzenia wierzycieli.

Jeżeli Państwa małżonek planuje złożenie wniosku o ogłoszenie upadłości konsumenckiej albo już toczy się wobec niego takie postępowanie, zapraszamy do kontaktu z naszą kancelarią – ocenimy sytuację majątkową i wskażemy dostępne środki ochrony Państwa udziału w majątku wspólnym.