Kancelaria Adwokacka Mateusz Ficygowski » Upadłość konsumencka a darowizna lub sprzedaż majątku przed złożeniem wniosku

Zanim dłużnik złoży wniosek o ogłoszenie upadłości konsumenckiej, często próbuje uporządkować swoją sytuację majątkową, sprzedając samochód, nieruchomość albo inne wartościowe składniki majątku. Innym razem przekazuje je w drodze darowizny członkowi rodziny.

Sama sprzedaż lub darowizna majątku przed złożeniem wniosku o upadłość nie oznacza automatycznie, że upadłość konsumencka będzie niemożliwa. Problem może jednak pojawić się wtedy, gdy czynność prowadziła do uszczuplenia majątku dłużnika kosztem wierzycieli, zwłaszcza gdy została dokonana krótko przed złożeniem wniosku o upadłość. W takich sytuacjach znaczenie mają przede wszystkim przepisy dotyczące bezskuteczności czynności prawnych upadłego.

Darowizna przed upadłością – szczególne ryzyko

Zgodnie z art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego bezskuteczne w stosunku do masy upadłości są czynności prawne dokonane przez upadłego w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości, którymi rozporządził on swoim majątkiem nieodpłatnie albo odpłatnie, jeżeli wartość świadczenia upadłego przewyższa w rażącym stopniu wartość świadczenia otrzymanego przez niego lub zastrzeżonego dla niego albo osoby trzeciej.

W praktyce oznacza to, że jeżeli dłużnik przekazał np. nieruchomość dziecku, rodzicowi czy innej osobie w drodze darowizny, a następnie w ciągu roku złożył wniosek o ogłoszenie upadłości, syndyk może zainteresować się taką czynnością. Nie chodzi przy tym wyłącznie o to, dlaczego dłużnik dokonał darowizny. Istotne jest przede wszystkim to, czy dana czynność mieści się w przesłankach określonych w art. 127 Prawa upadłościowego.

Zgodnie z art. 134 ust. 1 jeżeli czynność upadłego jest bezskuteczna z mocy prawa lub została uznana za bezskuteczną, to co wskutek tej czynności ubyło z majątku upadłego lub do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości, a gdy przekazanie w naturze jest niemożliwe, do masy upadłości powinna być wpłacona równowartość w pieniądzach. Oczywistym jest, że skoro masa upadłości nie jest podmiotem prawa to bezskuteczność czynności upadłego "w stosunku do masy upadłości" oznacza w istocie bezskuteczność w stosunku do wszystkich wierzycieli upadłościowych (art. 127-128 p.u.n.). Za dominujący w orzecznictwie należy uznać pogląd, że zachodząca ex lege bezskuteczność nie wymaga zaskarżania takiej czynności, co nie wyłącza w razie sporu możliwości wytoczenia powództwa o ustalenie na podstawie art. 189 k.p.c. (por. m.in. nie publikowane wyroki Sądu Najwyższego z dnia 26 listopada 1999 r., III CKN 464/98, z dnia 3 października 2007 r., IV CSK 184/07, z dnia 3 października 2008 r., I CSK 93/08, z dnia 8 stycznia 2010 r., IV CSK 298/09, z dnia 16 kwietnia 2010 r., IV CSK 424/09)

A co ze sprzedażą majątku?

Nie każda sprzedaż dokonana przed upadłością będzie problemem. Dłużnik może normalnie korzystać ze swojego majątku i dokonywać czynności prawnych, również w okresie poprzedzającym złożenie wniosku. Kluczowe znaczenie ma jednak cena i rzeczywisty charakter transakcji.

Jeżeli samochód wart 50 000 zł zostanie sprzedany za 45 000 zł, a uzyskane środki zostaną przeznaczone np. na bieżące utrzymanie lub spłatę zobowiązań, sytuacja będzie zupełnie inna niż w przypadku sprzedaży tego samego samochodu za 10 000 zł osobie bliskiej.

Art. 127 ust. 1 Prawa upadłościowego obejmuje bowiem również czynności odpłatne, jeżeli wartość świadczenia upadłego „przewyższa w rażącym stopniu” wartość świadczenia otrzymanego przez niego.

Sprzedaż członkowi rodziny.

Jeszcze większe znaczenie może mieć to, komu dłużnik sprzedaje majątek. Prawo upadłościowe przewiduje szczególną regulację dotyczącą odpłatnych czynności dokonanych w ciągu sześciu miesięcy przed złożeniem wniosku o ogłoszenie upadłości z małżonkiem, krewnym lub powinowatym, osobą pozostającą z upadłym w faktycznym związku albo prowadzącą z nim wspólnie gospodarstwo domowe.

Zgodnie z art. 128 ust. 1 Prawa upadłościowego taka czynność może zostać uznana za bezskuteczną w stosunku do masy upadłości, chyba że druga strona wykaże, że nie doszło do pokrzywdzenia wierzycieli.

Dlatego sprzedaż mieszkania rodzicowi, dziecku czy małżonkowi tuż przed złożeniem wniosku o upadłość wymaga szczególnie dokładnej analizy. Nie wystarczy jednak samo stwierdzenie, że transakcja została zawarta z osobą bliską. Znaczenie mają również jej rzeczywiste warunki, w szczególności cena, sposób zapłaty oraz wpływ transakcji na możliwość zaspokojenia wierzycieli.

Co jeżeli majątek został już przekazany?

To, że przed złożeniem wniosku dłużnik przekazał majątek innej osobie, nie oznacza, że sprawa jest zamknięta. Jeżeli czynność jest bezskuteczna z mocy prawa albo zostanie uznana za bezskuteczną, zastosowanie może znaleźć art. 134 Prawa upadłościowego.

Zgodnie z tym przepisem to, co wskutek czynności ubyło z majątku upadłego albo do niego nie weszło, podlega przekazaniu do masy upadłości. Jeżeli przekazanie w naturze nie jest możliwe, do masy upadłości wpłaca się równowartość w pieniądzu.

W praktyce oznacza to, że przykładowa darowizna samochodu przed upadłością nie musi oznaczać, że samochód po prostu pozostanie u obdarowanego.

Jeżeli czynność okaże się bezskuteczna, syndyk może dążyć do odzyskania składnika majątkowego albo jego równowartości.

Czy można sprzedać majątek przed upadłością?

Tak, ale transakcja powinna być rzeczywista, ekonomicznie uzasadniona i prawidłowo udokumentowana. Przykładowo sprzedaż samochodu po cenie odpowiadającej jego wartości rynkowej, faktyczne otrzymanie pieniędzy i udokumentowanie sposobu ich wykorzystania to zupełnie inna sytuacja niż fikcyjna sprzedaż samochodu członkowi rodziny za symboliczną kwotę.

W przypadku sprzedaży nieruchomości szczególnego znaczenia nabierają natomiast jej wartość rynkowa, sposób ustalenia ceny, rzeczywista zapłata oraz to, co stało się z otrzymanymi środkami.

Podsumowanie

Sprzedaż lub darowizna majątku przed złożeniem wniosku o upadłość konsumencką może mieć istotne znaczenie dla dalszego postępowania. Nie każda taka czynność będzie jednak oceniana w ten sam sposób.

Każdy przypadek wymaga odrębnej analizy, z uwzględnieniem m.in. rodzaju czynności, jej terminu, wartości majątku, ceny, osoby nabywcy oraz rzeczywistego sposobu rozliczenia transakcji. Dlatego przed złożeniem wniosku o upadłość warto przeanalizować wcześniejsze rozporządzenia majątkiem, aby ocenić ich skutki w postępowaniu upadłościowym.